Alle Lansu

De Uruguayaanse schrijver Juan Carlos Onetti (1909-1994) wordt gerekend tot de belangrijkste Latijns-Amerikaanse schrijvers van de twintigste eeuw. Hij was een invloedrijke inspirator van de generatie ná hem, met schrijvers als García Márquez, Vargas Llosa, Fuentes en Cortázar.

De toekenning in 1980 van de Premio Cervantes, de grootste (oeuvre)prijs voor Spaanstalige literatuur, was illustratief voor zijn status als schrijver.

In het licht van die reputatie is het vreemd dat La vida breva (1950), de roman die als zijn belangrijkste geldt en die hij zelf de diepzinnigste noemde, tot voor kort niet in het Nederlands vertaald was.

Maar na lezing van Het korte leven kan ik me de kennelijke aarzeling in de uitgeverswereld ook wel een beetje voorstellen. Het is namelijk een nogal raadselachtige, bij vlagen ondoorgrondelijke roman, al is dat tegelijkertijd ook het fascinerende eraan. Zelfs als je er niets van begrijpt, kun je soms toch de schoonheid van de (knap vertaalde) taal ervaren. Maar Onetti maakt het de lezer niet bepaald gemakkelijk in zijn eigenzinnige universum binnen te komen.

Het korte leven is een grillige vertelling die zich alleen in heel grote lijnen laat samenvatten. Hoofdpersoon en ik-verteller in de roman is de veertigjarige Juan María Brausen, die in Buenos Aires op een reclamebureau werkt, waar hem ontslag boven het hoofd hangt. De borstamputatie die zijn vrouw Gertrudis in het begin van de roman heeft ondergaan, symboliseert voor Brausen de definitieve teloorgang van hun futloze huwelijk. Hun wederzijdse poging er nog iets van te maken, mist elke overtuiging. Al snel verdwijnt Gertrudis naar haar moeder in een voorstad.

Ondertussen is Brausen geobsedeerd geraakt door een nieuwe buurvrouw, een alleenstaande vrouw, die in haar appartement mannen ontvangt. En werkt hij, om straks het dreigende ontslag op te vangen, aan een filmscenario over een arts in een slaperig provinciestadje die in de ban raakt van een mooie vrouw (gemodelleerd naar een jeugdiger uitvoering van Gertrudis), die vooral morfinerecepten van hem hoopt te krijgen.

Binnen zijn relatie met zijn buurvrouw en in dat scenario doen zich allerlei bizarre ontwikkelingen voor die te ver voeren om hier te beschrijven en die ook eigenlijk afleiden van waar het in wezen om gaat. Dat is de poging van Brausen van zichzelf verlost te worden door op te gaan in de alter ego's die een betere versie van hemzelf belichamen: als Arce bezoekt hij zijn buurvrouw en als schrijver identificeert hij zich met de arts die de hoofdrol speelt in zijn scenario.

Met zijn eigen leven weet Brausen namelijk niet zo veel raad: 'Je ontdekt dat het leven al vele jaren uit misverstanden bestaat. Gertrudis, mijn werk, mijn vriendschap met Stein, de indruk die ik van mezelf heb, misverstanden.' Zijn bestaan is gedrenkt in lethargie: 'Ik had het idee dat ik niets kon doen omdat me de gevoelens ontbraken, de begeerte, de hoop en de angsten die hoorden bij de verwachtingen over hetgeen ik ging doen.' Hij wordt zich bewust 'dat Juan María Brausen en mijn leven niets dan lege mallen waren, pure afbeeldingen van een oude, apathisch volgehouden betekenis, een wezen dat zonder geloof werd voortgesleept tussen mensen, straten en uren in de stad, routinehandelingen.'

Bove1ndien heeft hij ontdekt dat de mensen zich vergissen als ze 'denken dat ze tot hun laatste snik tot één leven gedoemd zijn'. 'Maar ze zijn alleen tot één ziel gedoemd, één manier van zijn. Je kunt vele malen leven, vele min of meer lange levens leiden.'

Zo probeert de illusieloze romanticus Brausen zich aan zijn eigen haren omhoog te trekken uit zijn existentiële moeras. Aan het eind van de roman treffen we hem aan in het verzonnen provinciestadje aan de rivier uit zijn scenario, waar zowaar een verzoening met het bestaan volgt: 'Dit heb ik van het begin gezocht, sinds de dood van de man die vijf jaar met Gertrudis heeft samengewoond: vrij zijn, geen verantwoordelijkheid dragen voor anderen, mezelf zonder inspanning veroveren in een ware eenzaamheid.'

Zo ondoorgrondelijk is dat toch allemaal niet, zult u misschien zeggen. Maar ik heb niet voor niets rijkelijk geciteerd uit de sleutelpassages die oplichten uit de tamelijk duistere stroom lange volzinnen, passages die de lezer nog enig houvast bieden bij het doorgronden van deze hallucinogene roman.

Maar misschien heeft Onetti in zijn soms onnavolgbare grilligheid ook wel iets willen aanraken van de absurditeit en de ondoorgrondelijkheid van het bestaan. Dat hij de laatste jaren van zijn leven, in ballingschap in Madrid, vrijwel onafgebroken in bed doorbracht met lezen, schrijven en whisky drinken, verbaast me niets.